Του Χρήστου Καπούτση
Οι συνομιλίες Ουάσιγκτον–Τεχεράνης έχουν «βαλτώσει». Στα Στενά του Ορμούζ η ένταση ανεβαίνει, τα ενεργειακά κόστη εκτοξεύονται και οι ναυτικές δυνάμεις αναπτύσσονται σε καθεστώς επιφυλακής. Ο Περσικός Κόλπος δεν αποτελεί πλέον περιφερειακό ζήτημα. Μετατρέπεται σε μηχανισμό μετάδοσης κρίσης προς την Ανατολική Μεσόγειο, σε ένα δεύτερο, παράλληλο μέτωπο, σε πλήρη εξέλιξη.
Η Τουρκία καταγγέλλει την τριμερή στρατιωτική συμφωνία Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ ως υπονομευτική της σταθερότητας και τη Ειρήνης, ενώ η Αλεξανδρούπολη παγιώνεται ως κρίσιμη ενεργειακή πύλη για την Ε.Ε., που είναι ενεργειακά εξαρτημένη, αφού δεν διαθέτει ενεργειακούς πόρους. Το Ισραήλ σε ρόλο καταλύτη υποδαυλίζει την στρατιωτική κλιμάκωση ΗΠΑ – ΙΡΑΝ.
Το σύστημα ισορροπεί πάνω σε λεπτή γραμμή. Σε έναν κόσμο όπου η διπλωματία δεν προηγείται, αλλά ακολουθεί τις εξελίξεις, η σταθερότητα παύει να είναι δεδομένο και γίνεται συγκυριακή ισορροπία. Ένα και μόνο επεισόδιο αρκεί για να μετατρέψει την αβεβαιότητα σε ιστορία.
Η εικόνα που διαμορφώνεται στον Περσικό Κόλπο δεν παραπέμπει σε ειρήνη. Παραπέμπει σε μια επικίνδυνη ισορροπία τρόμου, σε μια ελεγχόμενη, αλλά εύθραυστη κλιμάκωση, όπου η διπλωματία λειτουργεί υπό την απειλή των όπλων και όχι ως εναλλακτική τους. Οι δημόσιες τοποθετήσεις του Προέδρου της Βουλής του Ιράν Mohammad Bagher Ghalibaf και του Προέδρου των ΗΠΑ Donald Trump αποκαλύπτουν το βάθος της απόστασης μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης. Από τη μία, η ιρανική ηγεσία δηλώνει ότι δεν υπάρχει συμφωνία στον ορίζοντα. Και από την άλλη, η αμερικανική πλευρά ανεβάζει τη ρητορική ένταση, καταγγέλλοντας παραβιάσεις και αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο πλήγματος σε κρίσιμες υποδομές του ΙΡΑΝ. Ουσιαστικά προειδοποιεί ο πρόεδρος των ΗΠΑ, για νέους αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Στο επίκεντρο βρίσκεται το πιο ευαίσθητο γεωενεργειακό σημείο του πλανήτη: τα Στενά του Ορμούζ. Από εκεί διέρχεται ένα τεράστιο ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου. Κάθε διαταραχή στη ναυσιπλοΐα, είτε από στρατιωτική ενέργεια είτε από «ασύμμετρες» παρεμβολές, έχει άμεσο αντίκτυπο στις τιμές της ενέργειας, στο κόστος μεταφοράς και στην ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων. Η Τεχεράνη μιλά για «εγκληματικό αποκλεισμό». Η Ουάσινγκτον για «επιθετικές ενέργειες». Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη: πρόκειται για μια σύγκρουση αφηγήσεων που συγκαλύπτει έναν υπόγειο πόλεμο φθοράς. Καταλυτικό ρόλο διαδραματίζει ο Πρωθυπουργός του Ισραήλ Benjamin Netanyahu, ο οποίος ενισχύει τη σκληρή γραμμή έναντι του Ιράν, περιορίζοντας τα περιθώρια συμβιβασμού για την αμερικανική διπλωματία. Το Ισραήλ αντιμετωπίζει την ιρανική ισχύ ως άμεση υπαρξιακή απειλή και επεκτείνει την αποτρεπτική του στρατηγική σε πολλαπλά μέτωπα. Παράλληλα, ο Λίβανος λειτουργεί ως έμμεσος μοχλός πίεσης του Ιράν μέσω της Χεζμπολάχ, ενώ η Τουρκία επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει την αστάθεια, προβάλλοντας ρόλο διαμεσολαβητή και ενεργειακού κόμβου. Επιπλέον, η Άγκυρα επιτίθεται ρητορικά τόσο στο Ισραήλ όσο και στις περιφερειακές συνεργασίες στρατιωτικού χαρακτήρα Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, τις οποίες χαρακτηρίζει αποσταθεροποιητικές. Μάλιστα ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας Χακάν Φιντάν, χαρακτηρίζει την τριμερή Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ ως υπονομευτική της περιφερειακής σταθερότητας.
Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, η Ελλάδα και η Κύπρος αποκτούν αυξημένη γεωστρατηγική σημασία. Ως δυνητικές πύλες εισόδου ενέργειας προς την Ευρώπη, με κομβικά σημεία όπως η Αλεξανδρούπολη, εντάσσονται πλέον στον ευρύτερο σχεδιασμό ενεργειακής ασφάλειας και ναυτικής επιτήρησης.
Το διακύβευμα είναι τριπλό και αλληλένδετο: ενέργεια, ναυσιπλοΐα, στρατιωτική ισορροπία. Και τα τρία επηρεάζονται άμεσα από κάθε επεισόδιο στον Περσικό Κόλπο.
Σε στρατηγικό επίπεδο, η κρίση αυτή αποκαλύπτει και κάτι βαθύτερο: την αδυναμία των Ηνωμένων Πολιτειών να εφαρμόσουν μια συνεκτική γεωπολιτική γραμμή. Η αρχική αμερικανική στόχευση ήταν σαφής: περιορισμός της δαπανηρής εμπλοκής των ΗΠΑ στην Ουκρανία και μετακύληση του κόστους του πολέμου με τη Ρωσία στους ευρωπαίους. Η Ρωσία πάρα τις κυρώσεις της Ε.Ε., έχει αυξήσει τα έσοδά της από τα ενεργειακά προϊόντα που διαχέονται στις διεθνές αγορές. Οι ΗΠΑ, αναζητούν μια λειτουργική γεωοικονομική σχέσης με τη Ρωσία και μετατόπιση του στρατηγικού βάρους προς την ανάσχεση της Κίνα. Αυτό ήταν το Στρατηγικό περίγραμμα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής και διπλωματίας, που θα φορούσε στρατιωτική στολή παραλλαγής.
Στην πράξη όμως, η πραγματικότητα διέψευσε τον αμερικανικό σχεδιασμό.
Οι συγκρούσεις στην Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή καθηλώνουν τις ΗΠΑ σε πολλαπλά μέτωπα, υπονομεύοντας την «στροφή προς Ασία». Η υπερεπέκταση της Κίνας παραμένει η κύρια στρατηγική πρόκληση, αλλά η Ουάσινγκτον δείχνει εγκλωβισμένη σε έναν κατακερματισμένο γεωπολιτικό χάρτη στρατιωτικών συγκρούσεων και γεωενεργειακών αβεβαιοτήτων. Η επιλογή να εξουδετερωθεί το Ιράν ως «αδύναμος κρίκος» του ευρασιατικού πλέγματος δεν απέδωσε τα αναμενόμενα. Αντιθέτως, η Τεχεράνη διατηρεί κρίσιμες δυνατότητες αποτροπής, κυρίως μέσω της επιρροής της στα Στενά του Ορμούζ. Με άλλα λόγια, μπορεί να επηρεάσει άμεσα τον παγκόσμιο ενεργειακό παλμό και την παγκόσμια οικονομία.
Η αμερικανική στρατηγική εμφανίζεται πλέον αντιφατική: επιδιώκει αποκλιμάκωση, αλλά επενδύει στην πίεση. Αναζητά την έξοδο από την κρίση στα Στενά και ενώ κάθεται στο τραπέζι της διαπραγμάτευσης, ταυτόχρονα διατηρεί ανοικτό το ενδεχόμενο στρατιωτικής κλιμάκωσης, αλλά και της ισραηλινής επιρροής για ακραίες λύσεις στρατιωτικού χαρακτήρα. Έτσι, σε αυτό το πλαίσιο, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντοναλντ Τραμπ, φαίνεται να είναι εγκλωβισμένος στην αδιαλλαξία του Νετανιάχου και είναι αντιμέτωπος με έναν πόλεμο χωρίς καθαρή έξοδο και με υψηλό γεωπολιτικό κόστος. Συνεπώς, δεν βρισκόμαστε σε τροχιά ειρήνης, αλλά σε μια διαπραγμάτευση υπό πίεση, όπου η στρατιωτική επιλογή παραμένει πιο πιθανή από μια βιώσιμη πολιτικό- διπλωματική συμφωνία. Στον Περσικό Κόλπο, η ενέργεια δεν είναι απλώς οικονομικό αγαθό. Είναι στρατηγικό όπλο. Η γεωπολιτική, μια παγίδα χωρίς εύκολη διέξοδο. Και όταν η διπλωματία σωπαίνει, δεν μένει κενό. Μένει μόνο η στιγμή της έκρηξης.
