Του Χρήστου Καπούτση
Η συνάντηση στο Πεκίνο μεταξύ του Προέδρου της Κίνας Σι Τζινπίνγκ και του Αμερικανού Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ, δεν ήταν μια ακόμη διπλωματική τελετουργία κορυφής. Ήταν μια γεωπολιτική σκηνή υψηλού συμβολισμού, όπου δύο πυρηνικές υπερδυνάμεις αναμετρώνται όχι μόνο οικονομικά και τεχνολογικά, αλλά και στο επίπεδο της ιστορικής νομιμοποίησης της παγκόσμιας ισχύος. Και δεν είναι τυχαίο ότι ο Κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ επέλεξε να επικαλεστεί ευθέως την περίφημη «Παγίδα του Θουκυδίδη». Ο Θουκυδίδης (460-404 π.Χ.) έζησε κυρίως στην Αθήνα και στη Θράκη. Το έργο του, «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου», αποτελεί μέχρι σήμερα βασικό εγχειρίδιο σπουδών σε παγκόσμιες στρατιωτικές ακαδημίες και σχολές διεθνών σχέσεων. Θεωρείται ο κορυφαίος στρατηγικός αναλυτής της παγκόσμιας ιστορίας επειδή εισήγαγε τον «Πολιτικό Ρεαλισμό» και την επιστημονική, αιτιοκρατική μελέτη του πολέμου. Ανέλυσε τις διεθνείς σχέσεις με βάση την πραγματική συμπεριφορά των κρατών και όχι με ηθικές ή ιδεαλιστικές θεωρίες. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, οι κινητήριες δυνάμεις των κρατών είναι τρεις: ο φόβος, η τιμή (δόξα) και το συμφέρον.
Ο όρος «Παγίδα του Θουκυδίδη», που καθιερώθηκε στη σύγχρονη στρατηγική σκέψη από τον Αμερικανό πολιτικό επιστήμονα Graham Allison, βασίζεται στη διαχρονική παρατήρηση του Θουκυδίδη ότι «η άνοδος της Αθήνας και ο φόβος που προκάλεσε στη Σπάρτη κατέστησαν τον πόλεμο αναπόφευκτο». Δεν επρόκειτο απλώς για μια ιστορική διαπίστωση του Πελοποννησιακού Πολέμου, αλλά για έναν διαχρονικό μηχανισμό ισχύος, φόβου και στρατηγικής ανασφάλειας. Στη σύγχρονη εκδοχή της, η «Παγίδα του Θουκυδίδη» περιγράφει τη δομική ένταση που δημιουργείται όταν μια ανερχόμενη δύναμη επιχειρεί να αμφισβητήσει την πρωτοκαθεδρία μιας κατεστημένης υπερδύναμης. Σήμερα, η ανερχόμενη δύναμη είναι η Κίνα. Η κατεστημένη, οι Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ουάσιγκτον βλέπει το Πεκίνο να μετατρέπεται από οικονομικό γίγαντα σε ολοκληρωμένη στρατηγική υπερδύναμη. Η Κίνα επεκτείνει τη ναυτική της ισχύ στον Ινδο-Ειρηνικό, αυξάνει δραματικά τις στρατιωτικές της δαπάνες, επενδύει στην τεχνητή νοημοσύνη, στον κυβερνοπόλεμο, στα υπερηχητικά όπλα και στη διαστημική στρατιωτικοποίηση. Παράλληλα, μέσω του «Νέου Δρόμου του Μεταξιού», διεισδύει οικονομικά και γεωπολιτικά σε Ασία, Αφρική και Ευρώπη. Απέναντι σε αυτή τη δυναμική, οι ΗΠΑ αντιδρούν με τη λογική της ανάσχεσης. Οι δασμοί, οι τεχνολογικές κυρώσεις, οι περιορισμοί στους ημιαγωγούς, η στρατιωτική ενίσχυση συμμαχιών όπως το AUKUS (είναι μια τριμερής στρατηγική και αμυντική συμμαχία μεταξύ της Αυστραλίας, της Βρετανία και των ΗΠΑ) και η αυξημένη αμερικανική ναυτική παρουσία στη Νότια Σινική Θάλασσα αποτελούν στοιχεία ενός εξελισσόμενου στρατηγικού ανταγωνισμού που ξεπερνά τα όρια της οικονομίας και εισέρχεται πλέον στην κλασική σφαίρα της Πολεμολογίας. Το πιο επικίνδυνο σημείο ανάφλεξης παραμένει η Ταιβάν. Για το Πεκίνο, η Ταϊβάν αποτελεί ζήτημα εθνικής ολοκλήρωσης και ιστορικής κυριαρχίας. Για την Ουάσιγκτον, είναι το κρίσιμο γεωστρατηγικό προπύργιο που εμποδίζει την πλήρη κινεζική κυριαρχία στον δυτικό Ειρηνικό.
Ωστόσο, ο Θουκυδίδης δεν υποστήριζε έναν ιστορικό ντετερμινισμό. Ανέλυε τη δύναμη του φόβου, της φιλοδοξίας και της ανασφάλειας ως κινητήριες δυνάμεις της πολιτικής. Αυτό ακριβώς υπαινίχθηκε και ο Σι Τζινπίνγκ στο Πεκίνο υποδεχόμενος τον Ντ. Τραμπ, όταν δήλωσε, ότι «ο κόσμος βρίσκεται σε νέο σταυροδρόμι» και διερωτήθηκε αν Κίνα και ΗΠΑ μπορούν να «ξεπεράσουν την Παγίδα του Θουκυδίδη». Η αναφορά αυτή δεν ήταν φιλοσοφική. Ήταν στρατηγικό μήνυμα. Το Πεκίνο επιδιώκει να εμφανιστεί ως υπεύθυνη δύναμη σταθερότητας, αποδίδοντας στην Ουάσιγκτον τον ρόλο της «νευρικής ηγεμονίας» που φοβάται την απώλεια της πρωτοκαθεδρίας της. Από την άλλη πλευρά, οι ΗΠΑ θεωρούν ότι η Κίνα επιχειρεί να αναθεωρήσει βίαια την υπάρχουσα διεθνή τάξη. Η ουσία είναι ότι η ανθρωπότητα εισέρχεται σε μια περίοδο μετάβασης, όπου ο ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας αποκτά χαρακτηριστικά συστημικής αντιπαράθεσης. Οικονομία, τεχνολογία, ενέργεια, θαλάσσιες οδοί, διάστημα και εξοπλισμοί συνδέονται πλέον σε ένα ενιαίο πεδίο στρατηγικής σύγκρουσης. Και εδώ βρίσκεται η διαχρονική επικαιρότητα του Θουκυδίδη: οι πόλεμοι δεν ξεσπούν μόνο από επιθετικές προθέσεις, αλλά συχνά από τον φόβο, την καχυποψία και τη λανθασμένη εκτίμηση των προθέσεων του αντιπάλου. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη» δεν είναι μοιραία προφητεία. Αποτελεί όμως τη σοβαρότερη στρατηγική προειδοποίηση της σύγχρονης γεωπολιτικής εποχής.
